Smaaktoer (9) Wie voedt de kuikens op en een ander vogelverhaal.

Met spreeuwen is het kwaad kersen eten. Vanuit ons perspectief dan. Spreeuwen zelf kunnen verdomd goed kersen eten. Ze zijn er helemaal verzot op Ze kunnen niet wachten tot ze rijp zijn. Ze pikken al direct de eerste lenteblosjes van de kersenwangetjes. De eerste spreeuwen twitteren direct al hun familie, vrienden en kennissen zodat je enkele dagen later al honderds spreeuwen op de koffie  hebt. Voor je het weet is het een kersenkerkhof onder de boom. Weer een jaar waar alleen de uitbundige voorjaarsbloei je vreugde heeft geboden. Maar dit jaar eens niet. We hebben  een net om de best dragende boom proberen te wikkelen. Halsbrekende toeren met ladders, voorladers, touwen  en lange stokken. Uiteindelijk is het half geslaagd. In ieder geval een behoorlijke kersenoogst in het vooruitzicht. Het gehannes in de boom deed de spreeuwen trouwens zeker een week wegblijven.  Mooi meegenomen. Omdat de spreeuw ook zijn goede kanten heeft sluiten we een deal. Zij een deel van de kersen, maar dan wel ‘s-ochtends vroeg op het hoekje van de stalnok de trillers, piepers en fluitjes laten horen. En met z’n honderden van die prachtige patronen vliegen tegen een herfstachtig wolkendek. Louter lof  trouwens voor een andere vogel, de boerenzwaluw. De JSF onder de vogels eet alleen insecten en wel 50.000 per week, blijft van de gewassen en heeft een onwaarschijnlijk mooie metallic kleur (net als de kievit). En ze komen iedere keer weer terug. (Deden de klanten dat maar.) Een vogeltje om onvoorwaardelijk van te houden.

Nog een boerderijvogel. De loslopende kip. De krielen die we van vrienden hebben gekregen zorgen voor een kip explosie. Kip tijdje foetsie. Drie weken later trippel trippel met haar kleintjes. Ik smelt. De eerste dagen lopen de kuikentjes onder de gespreide vleugels van de moederkloek. Bij gevaar duiken ze onder. Geen probleem:een stuk of twaalf kan ze er kwijt. Later verschijnt weer een kopje door de veren, en nog een.. Eentje floept er onderuit. En daar gaan ze weer. Moederkip is zorgzaam en vliegt  andere kippen, poes en boer aan als ze te dicht  in de buurt komen. De kuikentje piepen voortdurend en moeder tokkelt, koert en kroelt terug. In Wageningen hebben ze kippentaal geanalyseerd; Er wordt zinnig gepraat tussen kip en kroost. Er schijnen zeker 30 tot 40 kippenwoorden te bestaan. Zijn er zoogdieren buiten de mens die beschikken over zoveel woordenschat? Zelfs prenataal is er verbale communicatie.

Goed, nu scharrelen leren: Krabben met de linkerpoot, krabben met de rechterpoot. Een pasje terug en de kuikens laten pikken. Zij pakt iets op en legt het voor een kuikentje neer. En zo gaat dat dagen en weken door. De kuikentjes groeien en nemen steeds een stukje extra bewegingvrijheid. En dan opeens vliegen ze uit. Er vormen zich nieuwe groepjes rondom de beste haantjes en ja u raadt het al. Nu hebben ze dit jaar al zo’n 40 nieuwe kuikens grootgebracht. Want dat doen ze echt; grootbrengen. De  kuikens op de boerderij worden opgevoed. Terwijl alle productiekippen worden uitgebroed door machines. Geen moeder die ze leert om te eten, om beschutting te zoeken, om vijanden te herkennen, om woordjes te koppelen aan gebeurtenissen. Miljoenen wezen worden zomaar met (tien)duizenden in een groep gekwakt...

Smaaktoer (8) Verspilling

Bij het opruimen van de kelder kwam ik onlangs een zakje boemboe tegen.  Een boemboe  is een geconcentreerd kruidenmengsel  gemaakt van fijn gevijzelde kruiden en specerijen.  Daarmee breng je de nasi of bami op smaak.  De uiterste houdbaarheidsdatum was ergens in 2009.  Nieuwsgierig als ik ben heb ik het zakje toch geopend. Het zag er nog  goed uit, geen schimmels, niet uitgedroogd, als nieuw. Ik heb er dan ook niet weggegooid,  gewoon nasi mee gemaakt, die prima smaakte en geen buikklachten heeft opgeleverd. 

Volgens schattingen wordt  30 tot  40 procent  van al het geproduceerde voedsel in de wereld niet opgegeten maar weggegooid. Opmerkelijk is dat in rijke landen het meeste wordt weggegooid door de consument.  In arme landen  gebeurt dat vooral  tijdens de distributie en opslag. Voor ons is het een luxe probleem, voor hen een logistiek gebrek.  Maar  er valt dus overal veel milieuwinst te halen als we minder voedsel verspillen.  Waar verspillen we ons voedsel?

Dat gebeurt door de hele keten, van boer, via veiling of fabriek en winkel  tot in huis. Laten we vooropstellen dat het best moeilijk is om de vraag van de consument goed te laten aansluiten op het aanbod van de boer. Beide hebben zo hun grillen. Bij lekker weer wordt er anders gegeten en gedronken dan bij slecht weer. En de oogst van de boer is evenzeer afhankelijk van het klimaat.  Zit alles mee bij de boer en zijn de opbrengsten super dan heb je zomaar overschot. En verse producten kun je niet zomaar weken bewaren. Gevolg is dat er producten doorgedraaid worden of soms zelfs hele gewassen gewoon omgeploegd worden.

Verder worden producten ook geselecteerd op kwaliteit en uiterlijk. Kromme komkommers of wortelen, appelen met een vlekje komen niet in de schappen en belanden soms ook  op de composthoop.  Waarom zou je deze tweede keus niet naast de eerste keus aanbieden in de winkel?  Of via de voedselbank verspreiden?

Alle verpakte producten  hebben een houdbaarheidsdatum.  Bij bederfelijke waren, zoals melk, vis en vlees, is dit een belangrijke datum. De kans dat de producten niet meer te eten zijn is na die datum best groot.  Voor de meeste producten echter is zo’n ten-minste-houdbaar-tot-datum  geen kwaliteitskwestie.  Het is een datum die aangeeft tot hoelang de producent zich aansprakelijk voelt voor kwaliteitsaspecten, meer niet.  Zelfs op zout staat een datum, gewoon omdat het wettelijk moet, terwijl dat zout miljoenen jaren oud is!  Velen gooien producten die over de datum zijn weg. En dat is nergens voor nodig.  Kijk, ruik en proef of een product nog goed is. Yoghurt kan best 2 of 3 weken goed blijven. Conserven blijven jaren goed.  Oordeel zelf.

Hoe nog meer verspilling te voorkomen? Bedenk van te voren goed wat je wil eten, maak een boodschappenlijstje en eet voor je boodschappen doet. Shoppen met een lege maag  zorgt voor vollere boodschappenkarretjes.  Plan elke week een kliekjesdag.  Koop niet alles op een dag in de week. Ga voor verse groenten en zuivel  apart naar de specialist. En tot slot: check je koelkasttemperatuur. Het beste is 6-7 graden Celsius. In de zomer moet je de instelling aanpassen.

Terug naar de nasi. Ik ga nu naar de toko, koop verse laos, gember en kurkuma. Fruit kleingesneden ui, prei, knoflook in zonnebloemolie, voeg de geraspte specerijen erbij, met komijn, koriander, zout en peper en sojasaus. Laat een tijdje sudderen en je hebt je eigen boemboe.  Lekker vers, eet smakelijk. Sambal bij?

Smaaktoer (7) Sluipsuikers en verstopte vetten

Wij zijn gebouwd uit ons eten.  Best verstandig om gezond proberen te eten dus. Maar  wat is gezond eten?  Er zijn een paar gouden regels die niet tegen te spreken zijn. Kies voor variatie is een.  Daarvoor is de schijf van vijf bedacht. Vijf parten die staan voor groenten en fruit, granen en peulvruchten, vlees of zuivel, vetten en olie en  vocht.  Als je uit alle vijf schijven eet, krijg je alle noodzakelijk voedingsmiddelen binnen.  Regel 2: eet niet meer dan je nodig hebt. Ons lichaam is zo slim om overtollige inname op te slaan voor slechtere tijden.  Als je meer eet dan je lichaam verbruikt  dan wordt je zwaarder. En het maakt daarbij niet zo veel uit wat je te veel eet, suiker, vet of eiwit. Je lichaam weet er wel raad mee. En tja die mindere tijden komen dus niet…. Het is je gegund, maar de vele verlokkingen, overal waar je komt, maken het lastig.

Simpele basisregels, maar toch zijn er nog veel misverstanden en valkuilen.  In de meeste voorlichting over voeding wordt er tekeer gegaan tegen vet.  Dat zou de grote boosdoener zijn voor hart- en vaatziekten en overgewicht. Dit is er ingepeperd via landelijk campagnes zoals Let op Vet.  Inmiddels zijn de voedingswetenschappers veel genuanceerder.  Steeds meer worden suikers en andere koolhydraten aangewezen als de veroorzaker van allerlei ziekten.  Suiker wordt het nieuwe vet.  En let wel: ook brood, rijst, pasta en aardappels bestaan uit koolhydraten.  En teveel koolhydraten zet ons lichaam ook gewoon om in vet.  En we eten heel veel koolhydraten in Nederland. Brood bij het ontbijt, brood bij de lunch, aardappels bij de warme hap en pudding na.  Dus let niet enkel op vet  maar juist op suiker,  meel en patat.

Nog steeds te volgen? Nou in de praktijk is het lastig. Snoep, frisdrank, vette snacks dat kennen we wel. Maar  veel fruitsap  bevat vaak net zo veel suiker al frisdrank. Hazelnootpasta is 50% suiker.  Kruidkoek  30%  suiker en 20% meel. Een broodje gezond bevat soms meer calorieën dan een kroket.  En zo barst het van de producten die onschuldig lijken maar toch vol zitten met sluipsuikers en verstopte vetten.  Gruw je van een vetrand aan het vlees ?  Heb je liever zo’n groot roomijsje? Steek een stokje in een pakje boter en je weet ongeveer wat je binnenkrijgt…     Boerenkool met worst. Aardappel en boerenkool  koken, prakken, beetje zout en klaar. Worst erbij.  Eerlijke degelijke kost. Maar in de kant-en-klaar boerenkool met worst,  vind je  wel een stuk of twintig ingrediënten, waarvan de meeste niet in een keuken te vinden zijn.  Tja wil je echt weten wat je binnen krijgt koop verse spullen, kook zelf en eet smakelijk.

Smaaktoer Leudal (6) Flexitarisme

Onze voorouders waren  jagers  en verzamelaars. Wat ze konden vangen, vissen, schieten of doodknuppelen aten ze op. Wat ze, struinend door velden en bossen konden plukken of uitgraven, verzamelden ze.  Dan stookten ze een vuurtje en roosterden de spullen. Iets wat genetisch verankerd lijkt,  gezien de populariteit van het tuinbraden zo gauw het weer het toelaat.  Volgens veel voedingsdeskundigen is ons lichaam  eigenlijk nog steeds afgesteld op dat soort eten.  Er zijn inmiddels heel wat volgers van dit zogenaamde Paleo-dieet. In het huidige tijdperk betekent dat een menu van dierlijk eiwit en groenten, vruchten en zaden en weinig koolhydraten. Helemaal top als je ook nog eens door een bos gaat joggen.

Maar  nu eten we toch vooral veel koolhydraten. Niet alleen suiker, maar ook pasta, brood, rijst, pizza  en aardappelen. Producten die zijn ontwikkeld nadat we van jagers veranderden in boeren. Want we gingen op een vaste plek wonen, bos kappen om  planten  te verbouwen en beesten houden in plaats van achter ze aan te hollen.  En dat is zo succesvol geworden dat we onze buikjes inmiddels te rond eten aan al die nieuwe  landbouwproducten, terwijl ons eet-DNA nog in de oerstand staat.

Zeker in Nederland, voedselproducent bij uitstek,  hebben we de luxe van elke dag vlees op ons bord en is de culinaire traditie: aardappels, vlees en groente en pudding na. Elke dag vlees is een verworvenheid die we koesteren en die men in opkomende landen in Azië en Afrika maar al te graag wil kopiëren. En daar gaat het misschien wel wringen in de toekomst.

Voor vlees is nu eenmaal meer grond, water en energie nodig dan voor groente, graan, fruit of peulvruchten. En als er serieuze voedselschaarste komt moeten we keuzes maken.

Je kunt nog verder gaan en de vleeseter als een milieucrimineel zien. Het stikt van dierenorganisaties en andere partijen die oproepen tot vegetarisme of veganisme.  Zij zien de wereld naar de knoppen gaan als we vlees blijven eten.  Dat is wat kort door de bocht, maar een punt hebben ze wel: het kan best wat minder. Om dat te promoten is het flexitarisme bedacht.  Neem een dag, of twee of drie, geen vlees en je bent een vriend van het milieu. Prima, doen!  Maar let wel op wat je als vervanging neemt. Als je het supervoedzame vlees vervangt door alleen kaas, pasta/rijst of aardappels en je het verlangen naar vlees   gaat compenseren door te snacken dan ben je voor je gezondheid slecht bezig. Vervang het vlees dus bij voorkeur door groenten of peulvruchten of vette vis. Dat is gezonder. Er zijn ook vleesvervangers, plantaardige nepschnitzels en kipsate’s. Ik heb er niks mee, maar ze zijn wellicht handig bij het afkicken.  Wil je echter serieus aan het flexiteren doe dan een kookcursus, bij voorkeur een vegetarische. Want een ding kan ik wel garanderen. Afwijken van het supertrio aardappel, groenten en vlees levert een enorme culinaire verrijking  op.  En daarmee komen we toch weer op de smaak, het belangrijkste aspect om te komen tot een gezond en plezierig eetpatroon.

Flex smakelijk!  Reacties? info@heijerhof.nl

Smaaktoer Leudal (5) RegiovandeSmaak

In de Week van de Smaak, op 29 september,  kun je al toerend een tas producten met bijbehorende recepten uit Leudal  verzamelen. Kijk hoe op de kaasboerderij Wijers allerlei lekkere zuivelproducten worden gemaakt. Bezoek de expositie over voedsel in het Bezoekerscentrum Leudal, en vervolg je weg naar de vleesveehouderij Heijerhof in Baexem. Bezoek de zorgboerderij Groencentrum Genegenterhof in Grathem en de watermolen in Neer. Laat je op de schooltuin door kinderen vertellen over het telen van groente. Op al die plekken zijn er proeverijen, demonstraties en activiteiten. Je steekt niet alleen heel wat op maar ook wat in je tas. Verse producten van Leudalse bodem namelijk. En een stapeltje recepten om een maaltijd te toveren met die producten. Want wat is er mooier dan verse producten uit je eigen omgeving, rechtstreeks van de boer op je bordje.

Allereerst moet ik even mijn excuses maken aan Basisschool de Kwir uit Neer. Die ontbrak namelijk in het lijstje schooltuinen van twee weken geleden. Geheel ten onrechte, want het is een enthousiaste deelnemer aan schooltuinen en ze doen ook mee aan  de Smaaktoer Leudal.

De Week van Smaak is een initiatief van koks, streekproducenten, Slowfood en organisaties die smaak, ambacht, lokale producten en duurzaamheid promoten.

Het doel van de Week van de Smaak is om een breed publiek te laten ervaren wat écht eten is en een concreet handelingsperspectief te bieden. De landelijke organisatie bedenkt en realiseert inspirerende activiteiten die hun hoogtepunt beleven in de Week van de Smaak. Speciaal thema is dit jaar ambachtelijke worst en daarom is er ook een wedstrijd voor worstmakers. De winnaar van deze landelijke wedstrijd is de Held van de Smaak voor een jaar. Speciale aandacht krijgt  de Hoofdstad van de Smaak, dit jaar Venlo. De deelnemende gemeenten, die ook achter de Floriade stonden, hebben dit aangegrepen om de hele regio Noord-Limburg in de smaakkijker te zetten. Een mooie voortzetting van het Huis van de Smaak dat op de Floriade  een van de meest populaire paviljoens was. Onder de naam Regio van de Smaak ondersteunen zij een serie smaakactiviteiten. Zoals het pop-up diner met regionale producten op toepasselijke locaties bij boeren of tuinders bijvoorbeeld. Maar ook een vlaaienbakwedstrijd, kinderactiviteiten en de smaakmarkt Beesel.  Alle activiteiten zijn te vinden op de website www.regiovandesmaak.nl Daar zijn ook smaakmakers uit de regio te vinden met  informatie over streekproducten.

En Leudal dan? Ondernemers of organisaties uit Leudal kunnen ook meeliften op deze activiteiten, omdat Leudal momenteel aansluiting heeft gezocht bij de gezamenlijke promotie van  Noord-Limburg. Heb je een smaakactiviteit in Leudal, meldt het aan bij Regio van de Smaak en je komt in de agenda. Ook als bedrijf  kun je een profiel aanleveren. De informatie is te vinden op de website.

Smaaktoer Leudal (4) Schooltuinen

In de Week van de Smaak, op 29 september,  kun je al toerend een tas producten met bijbehorende recepten uit Leudal  verzamelen. Kijk hoe op de kaasboerderij Wijers allerlei lekkere zuivelproducten worden gemaakt. Bezoek de expositie over voedsel in het Bezoekerscentrum Leudal, en vervolg je weg naar de vleesveehouderij Heijerhof in Baexem. Bezoek de zorgboerderij Groencentrum Genegenterhof in Grathem en de watermolen in Neer. Laat je op de schooltuin door kinderen vertellen over het telen van groente. Op al die plekken zijn er proeverijen, demonstraties en activiteiten. Je steekt niet alleen heel wat op maar ook wat in je tas. Verse producten van Leudalse bodem namelijk. En een stapeltje recepten om een maaltijd te toveren met die producten. Want wat is er mooier dan verse producten uit je eigen omgeving, rechtstreeks van de boer op je bordje.

Vaak hoor je dat kinderen niet meer weten waar ons eten vandaan komt. Melk komt uit een pak, spaghetti groeit aan een boom en groenten zitten al voorgesneden aan de plant. Zo erg zal het niet altijd zijn, maar dat we een andere relatie met eten hebben, in vergelijking met onze opa’s en oma’s, is duidelijk. Zeker in het agrarische Leudal had iedereen vroeger thuis een boerderij of anders een buurman, een vriendje, een klasgenootje of minimaal een familielid in de tweede of derde graad met een boerderij. Nu zijn de meeste boerderijen verdwenen. In mijn straat waren in de jaren zestig negen boeren en tuinders. Nu nog één! Logisch dat het contact met de productie van voedsel verloren is gegaan.  En dat zou weer een van de oorzaken kunnen zijn dat we vaker ongezond eten.

Om kinderen al vroeg te leren gezonde groenten te eten zijn er schooltuinen. Het eerste schooltuintje ontstond in 2006 in Buggenum dankzij  Guus Droesen. Mede dankzij haar inzet, de vrijwilligers, de gemeenten en sponsoren, zijn er inmiddels al acht schooltuinen in Leudal. Op de basisschool in Baexem, Horn (2), Heythuysen, Haelen, Buggenum, Grathem en Ell worden momenteel de eerste zaadjes weer in de grond gestopt. De schooltuingroep gaat elke week een uur aan de slag, aan de hand van ervaren vrijwilligers of de juf. Ze leren hoe planten groeien, hoe je ze moet verzorgen en natuurlijk ook hoe ze smaken. Met de producten die worden geoogst wordt natuurlijk samen gekookt en gegeten.

Het mooie van de schooltuinen is dat ouderen de jongeren leren over planten, de natuur, over gezond eten en dat op een praktische beeldende manier. Ze leren verschillende groenten proeven en zijn actief in de buitenlucht. Beter dan een theoretisch lesje in de klas. Wat zou het mooi zijn als binnen enkele jaren alle scholen in Leudal een schooltuin hebben.

Een van deze schooltuinen is te bezoeken tijdens de Smaaktoer. De schooltuinen worden gesteund door de Gemeente, een grote zaadproducent in onze gemeente en een aantal vestigingen van de dorpssupermarkt met het boompje. Dat toch een mooi staaltje gezond samenwerken of niet?

Heeft u interesse om Smaaktoer te steunen, als vrijwilliger of sponsor, heeft u ideeën om aan te haken? Meldt u gerust via de e-mail. info@heijerhof.nl

Henk Venner